Żydzi w Powstaniu Kościuszkowskim

Praca niniejsza powstała w związku z badaniami autora nad dziejami Żydów w Warszawie do upadku Rzeczypospolitej. W toku pracy nagromadziłem sporo materiału, dotyczącego udziału Żydów warszawskich oraz Żydów innych miast polskich w powstaniu kościuszkowskim.

W powyższej kwestii zabierało głos wielu historyków, którzy już to mimochodem, już to w obszerniejszych wywodach zastanawiali się nad rolą Żydów polskich w walkach z roku 1794. Autorzy ci dochodzili często do diametralnie sprzecznych ze sobą wniosków. Jedni przeceniali rolę Żydów w insurekcji kościuszkowskiej, przypisując przesadne znaczenie utworzonemu przez Berka Joselewicza pułkowi żydowskiemu, drudzy negowali w ogóle udział Żydów w powstaniu, przypisując im zdecydowanie wrogie wobec niego nastawienie.

Niewątpliwie decydowały o jednym czy drugim stanowisku momenty nienaukowe. One to kazały niektórym autorom oglądać nieliczne do owych czasów, dokumenty o uczestnictwie Żydów w insurekcji kościuszkowskiej przez szkła powiększające, podczas gdy drudzy nie dostrzegali tychże samych źródeł, albo kwestionowali ich autentyczność, powołując się na to, że źródła te zostały dla celów politycznych spreparowane w czasie insurekcji.

Takie przejaskrawienie in plus jako też in minus było możliwe wobec swoistego punktu widzenia tych autorów, którzy, skąpy zresztą, materiał źródłowy zawieszali jakby w próżni. Zamiast zapoznać się z położeniem politycznym, gospodarczym i społecznym poszczególnych warstw żydostwa polskiego, zamiast zanalizować tendencje rozwojowe tych warstw na tle ich interesów gospodarczych i w ten sposób znaleźć klucz do zrozumienia ich pozytywnego czy negatywnego stosunku do insurekcji – ograniczano się do tendencyjnej interpretacji źródeł.